Biologiya
Kelajak Fani

Turli-tuman organizmlarning eukariot hujayralari o‘zining tuzilishi jihatdan murakkabligi va xilma-xilligi bilan ajralib turadi. Hujayralar bajaradigan vazifalariga qarab turli-tuman shaklga ega bo‘ladi: yumaloq (tuxum va yog‘ hujayralari), yulduzsimon (biriktiruvchi to‘qima hujayralari), o‘simtasimon (nerv hujayralari), amyobasimon ya’ni, shaklini o‘zgartiruvchi (leykotsitlar va ayrim biriktiruvchi to‘qima hujayralari).

Hujayralar turlicha katta-kichiklikka ega. Ko‘p hollarda ular juda kichik bo‘lib 10 — 100 mkm ga teng. Biroq juda katta hujayralar ham mavjud. Masalan, tarvuz hujayralarini oddiy ko‘z bilan kuzatish mumkin. Eng katta hujayralarga qushlarning tuxumi misol bo‘ladi.

Umumiy ko'rinish

Eukariot hujayralar prokariotlarning murakkablashishi tufayli paydo bo‘lgan deb taxmin qilinadi. Har bir hujayra 3 ta tarkibiy qismdan: tashqi sitoplazmatik membrana, sitoplazma va yadrodan iborat.

Tashqi sitoplazmatik membrana barcha hujayralarda uchraydi. U hujayra sitoplazmasini tashqi muhitdan ajratib turadi. Membrana ikki qavat lipidlardan va ularga botib kirgan oqsil molekulalaridan iborat.

Vazifalari:

• Hujayrani himoya qilish.
• Moddalar almashinuvini ta'minlash (yarim o'tkazuvchanlik).
• Hujayralararo aloqani ta'minlash.

Moddalar membranadan passiv diffuziya, faol tashish, pinotsitoz (suyuqlik yutish) va fagotsitoz (qattiq zarracha yutish) yo'li bilan o'tadi.

Sitoplazma — hujayraning ichki muhiti bo‘lib, unda barcha organoidlar joylashgan. Unda doimiy bo'lmagan tuzilmalar — kiritmalar ham uchraydi.

Kiritmalar:

• Qattiq holda: granulalar (oqsil, glikogen).
• Suyuq holda: vakuolalar (yog' tomchilari).

Murakkab membranalar tizimi bo‘lib, sitoplazmaning 30–50% ini egallaydi. U ikki xil bo'ladi:

1. Silliq ET: Lipidlar va uglevodlarni sintez qiladi. Yog' bezlari va jigar hujayralarida ko'p bo'ladi.

2. Donador ET: Ribosomalar bilan qoplangan bo'lib, oqsil sintezi va uni tashishda qatnashadi.

Diametri 15-35 nm bo‘lgan, membranasiz organoid. Tarkibi oqsil va r-RNKdan iborat. Ular sitoplazmada erkin yoki Endoplazmatik to'rga yopishgan holda uchraydi. Asosiy vazifasi — oqsil molekulalarini sintez qilish.

Yassi sisternalar, vakuolalar va pufakchalardan iborat tizim. Hujayrada sintezlangan moddalar (oqsil, yog', uglevod) bu yerga kelib tushadi, qayta ishlanadi va "pufakchalar" ko'rinishida kerakli joyga jo'natiladi. Shuningdek, lizosomalar hosil bo'lishida qatnashadi.

Diametri 0,4 mkm bo'lgan bir qavat membranali tanachalar. Ichida kuchli parchalovchi fermentlar bo'ladi. Ular oqsillar, yog'lar va nuklein kislotalarni parchalaydi (hazm qiladi).

Barcha eukariot hujayralarda uchraydi. Ikki qavat membranali: tashqi qavati silliq, ichki qavati burmali (kristalar). O'zining DNK siga ega, shuning uchun mustaqil ko‘paya oladi.

Asosiy vazifasi: Organik moddalarni parchalab, ATF (energiya) sintez qilish. Mushak hujayralarida juda ko'p bo'ladi.

Hujayra markazi: Ikkita sentrioladan iborat. Hujayra bo‘linishida qatnashadi (urchug' iplarini hosil qiladi).

Sitoskelet: Mikronaychalar va oqsil tolalaridan tuzilgan bo'lib, hujayraning shaklini saqlaydi va ichki organoidlarning harakatini ta'minlaydi.

Yadro — genetik axborotni saqlaydi va moddalar almashinuvini boshqaradi. Qo'sh membranali bo'lib, sitoplazma bilan teshikchalar orqali bog'langan.

Tarkibi:

• Yadro shirasi (Karioplazma): Suyuq ichki muhit.
• Xromatin: DNK va oqsillar majmuasi (tinch holatda). Bo'linish vaqtida spirallashib, xromosomalarga aylanadi.
• Yadrocha: r-RNK va ribosomalar hosil bo'ladigan joy.

Har bir tur o'ziga xos xromosomalar soniga ega (masalan, odamda 46 ta, shimpanzeda 48 ta).

Hujayra massasining 98% ini 4 ta asosiy element tashkil qiladi:

• Uglerod (C)
• Kislorod (O)
• Vodorod (H)
• Azot (N)

Bular barcha organik birikmalarning asosi hisoblanadi. Bundan tashqari, Fosfor (P) va Oltingugurt (S) ham muhim makroelementlardir.

Kamroq miqdorda (0.1% - 0.001%) uchraydigan makroelementlar: K, Na, Ca, Mg, Fe, Cl.
Misol uchun:

• Fe (Temir) — gemoglobin tarkibida kislorod tashiydi.
• Mg (Magniy) — xlorofill tarkibida fotosintezda qatnashadi.
• Na, K — nerv impulslarini o'tkazishda muhim.

Hujayra massasining 0.02% ga yaqinini tashkil etadi. Bularga: Zn, Cu, I, F, Co, Mn va boshqalar kiradi.

Ahamiyati:

• Yod (I) — Qalqonsimon bez gormoni (tiroksin) tarkibiga kiradi. Yetishmasligi buqoq kasalligini keltirib chiqaradi.
• Rux (Zn) — Insulin va fermentlar tarkibida bo'ladi.
• Kobalt (Co) — B12 vitaminining tarkibiy qismi (qon hosil bo'lishi uchun).

Ko'p hujayrali organizmlarda suv o'rtacha 80% ni tashkil qiladi. Suv molekulasi qutbli (dipol) bo'lgani uchun universal erituvchi hisoblanadi.

Vazifalari:

• Moddalarni eritish va tashish.
• Termoregulyatsiya (issiqlikni boshqarish).
• Hujayra tarangligini (turgor) saqlash.

Suvda yaxshi eriydigan moddalar — Gidrofil (tuzlar, qand), erimaydiganlari — Gidrofob (yog'lar) deyiladi.

Tuzlar ion (K+, Na+, Ca2+) yoki qattiq holda uchraydi.

Vazifalari:

• Buferlik: Hujayra ichki muhiti pH darajasini doimiy saqlash.
• Mustahkamlik: Ca va P tuzlari suyak to'qimasini hosil qiladi.
• Qo'zg'aluvchanlik: Na va K ionlari nerv impulslarini hosil qiladi.